ทรัพย์สินของรัฐไม่ควรถูกจดจำเพียงวันที่ก่อสร้างแล้วเสร็จ
แต่ควรถูกติดตามต่อไปว่า วันนี้ยังถูกใช้จริงหรือไม่ ยังคุ้มค่าหรือไม่ และยังสร้างประโยชน์ให้ประชาชนอยู่หรือไม่
นี่คือหัวใจของ การติดตามการใช้ประโยชน์ทรัพย์สินรัฐ
โดยทั่วไป องค์กรตรวจเงินแผ่นดินทั่วโลกตรวจสอบพัสดุ ครุภัณฑ์ และงานก่อสร้างของรัฐบนฐานของ Compliance Audit กล่าวคือ ตรวจสอบว่าโครงการจัดซื้อจัดจ้างถูกต้องหรือไม่ สัญญาเป็นไปตามกฎหมายและระเบียบหรือไม่ และงานก่อสร้างส่งมอบครบถ้วนหรือไม่
ขณะเดียวกัน การตรวจสอบแบบ Performance Audit จะมองต่อไปอีกขั้นหนึ่ง คือ ทรัพย์สินนั้นเกิดความคุ้มค่า มีประสิทธิภาพ และถูกใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์หรือไม่
เพราะทรัพย์สินของรัฐมี “ชีวิตหลังการลงทุน”
อาคาร ท่าเรือ ศูนย์บริการ หรือสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ จะมีความหมายก็ต่อเมื่อถูกนำไปใช้จริง ตอบโจทย์ประชาชนจริง และไม่กลายเป็นภาระระยะยาวของรัฐ
ในทางสากล องค์กรตรวจเงินแผ่นดินมักพบประเด็นที่เรียกว่า Under-utilised Assets หรือทรัพย์สินที่ใช้ประโยชน์ต่ำกว่าศักยภาพ
คำนี้ไม่ได้หมายความเพียงว่า อาคารว่าง หรือสถานที่ไม่มีคนใช้
แต่หมายถึงช่องว่างระหว่าง “วัตถุประสงค์ที่รัฐลงทุนไว้” กับ “ประโยชน์จริงที่ประชาชนได้รับ”
🇸🇬 สิงคโปร์: เมื่อตรวจพบทรัพย์สินใช้ไม่เต็มศักยภาพ แล้วส่งต่อเข้าสู่ระบบความรับผิดชอบ
กรณีของสิงคโปร์เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจมาก
Auditor-General’s Office หรือ AGO Singapore เคยรายงานในปี 2013/14 ว่า พบสัญญาณของการใช้ที่ดิน อาคาร และสิ่งอำนวยความสะดวกบางแห่งต่ำกว่าศักยภาพ โดยมีอาคารบางส่วนว่างหรือใช้เพียงบางส่วนเป็นเวลานาน สิ่งอำนวยความสะดวกบางรายการถูกใช้ไม่บ่อย และเครื่องมือบางส่วนแทบไม่ได้ใช้งานหลายปี
สิ่งที่น่าสนใจคือ ประเด็นดังกล่าวไม่ได้จบลงที่รายงานของ AGO เท่านั้น
ต่อมา Public Accounts Committee หรือ PAC ของรัฐสภาสิงคโปร์ได้พิจารณาประเด็นนี้ และแสดงความห่วงใยต่อการใช้ที่ดิน อาคาร และสิ่งอำนวยความสะดวกที่ไม่เต็มศักยภาพ โดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องทบทวนความต้องการใช้พื้นที่ และประสาน Singapore Land Authority เพื่อให้ทรัพย์สินที่ใช้ไม่เต็มที่กลับมาเกิดประโยชน์มากขึ้น
บทเรียนจากสิงคโปร์ชัดเจนมาก
องค์กรตรวจเงินแผ่นดินไม่ได้เข้าไปบริหารทรัพย์สินแทนหน่วยงาน
แต่ทำหน้าที่นำข้อเท็จจริงเข้าสู่ระบบความรับผิดชอบ
จากคำถามง่าย ๆ ว่า
“ทำไมอาคารนี้จึงใช้ไม่เต็มที่”
กลายเป็นคำถามเชิงนโยบายว่า
“รัฐจะบริหารทรัพย์สินของประชาชนให้คุ้มค่ากว่านี้ได้อย่างไร”
🇵🇭 ฟิลิปปินส์: เมื่อโครงสร้างพื้นฐานไม่มีผู้ใช้จริง
ฟิลิปปินส์ให้บทเรียนอีกแบบหนึ่ง
Commission on Audit หรือ COA Philippines เคยรายงานกรณีท่าเรือหลายแห่งที่มีมูลค่ารวมกว่า ๒๖๐ ล้านเปโซ แต่ยังคงไม่ได้ใช้ประโยชน์หรือใช้ประโยชน์ต่ำกว่าศักยภาพ เพราะไม่สามารถดึงดูดธุรกิจหรือการเดินทางได้ตามที่คาดหวัง
กรณีนี้ทำให้เห็นว่า โครงสร้างพื้นฐานไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะสร้างขึ้นแล้ว
ท่าเรือจะมีความหมายก็ต่อเมื่อมีเรือมาใช้จริง
สถานีขนส่งจะมีความหมายก็ต่อเมื่อมีสินค้า มีผู้ประกอบการ และมีระบบโลจิสติกส์ที่เชื่อมต่อจริง
อาคารบริการประชาชนจะมีความหมายก็ต่อเมื่อประชาชนเข้าถึงและใช้ประโยชน์ได้จริง
บทเรียนจากฟิลิปปินส์จึงเชื่อมโยงกับคำสำคัญสามคำ
Demand — มีความต้องการจริงหรือไม่
Feasibility — รูปแบบการใช้ประโยชน์เป็นไปได้หรือไม่
Post-investment Management — หลังสร้างเสร็จแล้ว มีใครดูแลต่อหรือไม่
ถ้าสามเรื่องนี้ไม่ชัด ทรัพย์สินที่ลงทุนสูงอาจค่อย ๆ กลายเป็นภาระ มากกว่าจะเป็นประโยชน์
🇲🇾 มาเลเซีย: เมื่อปัญหาทรัพย์สินรัฐเริ่มจาก Governance
มาเลเซียให้บทเรียนในมิติของ Governance
งานศึกษาที่วิเคราะห์ข้อค้นพบจากรายงาน Auditor General’s Reports ของมาเลเซียเกี่ยวกับการบริหารบ้านพักราชการ พบว่า ประเด็นด้านการบำรุงรักษา ทะเบียนทรัพย์สิน และระบบติดตามผลเป็นปัญหาสำคัญ โดยข้อเสนอเชิงนโยบายมุ่งไปที่การจัดทำระบบบำรุงรักษาเชิงป้องกัน ทะเบียนทรัพย์สินแบบบูรณาการ และงบประมาณที่เชื่อมโยงกับผลลัพธ์
บทเรียนจากมาเลเซียบอกเราว่า ปัญหาทรัพย์สินรัฐไม่ได้เริ่มในวันที่อาคารชำรุด
แต่อาจเริ่มตั้งแต่วันที่ไม่มีทะเบียนทรัพย์สินที่ชัดเจน
ไม่มีเจ้าภาพที่รับผิดชอบต่อเนื่อง
ไม่มีแผนบำรุงรักษา
ไม่มีข้อมูลงบประมาณตลอดอายุการใช้งาน
และไม่มีระบบรายงานว่า ทรัพย์สินนั้นถูกใช้ประโยชน์จริงเพียงใด
เมื่อนำสามกรณีนี้มาวางเทียบกัน จะเห็นแนวโน้มร่วมขององค์กรตรวจเงินแผ่นดินในอาเซียน
สิงคโปร์เน้นการนำข้อเท็จจริงเข้าสู่ระบบความรับผิดชอบ
ฟิลิปปินส์เน้นการตั้งคำถามต่อความคุ้มค่าของโครงสร้างพื้นฐานที่ไม่มีผู้ใช้จริง
มาเลเซียเน้นระบบบริหารจัดการทรัพย์สิน ทั้งทะเบียน การบำรุงรักษา เจ้าภาพ และการติดตามผล
ทั้งหมดนี้สะท้อนว่า การตรวจเงินแผ่นดินไม่ได้จบที่ “สร้างแล้วเสร็จ”
แต่ต้องถามต่อว่า
“ใช้แล้วเกิดประโยชน์หรือไม่”
🇹🇭จาก INTOSAI P-12 สู่ Public Asset Brief
ปัจจุบัน หลักคิดของการตรวจเงินแผ่นดินภายใต้ INTOSAI P-12 เชื่อมโยงคุณค่าของงานตรวจสอบกับการสร้างความแตกต่างต่อชีวิตของประชาชน โดยเฉพาะหลักการเรื่องการสื่อสารกับผู้มีส่วนได้เสีย การเป็นแหล่งข้อมูลเชิงลึกที่เป็นอิสระและน่าเชื่อถือ และการสนับสนุนการเปลี่ยนแปลงที่เป็นประโยชน์ในภาครัฐ
กล่าวให้ง่ายที่สุด คือ
งานตรวจเงินแผ่นดินใกล้ตัวประชาชนมากกว่าที่คิด
แนวคิดนี้สามารถนำมาพัฒนาเป็นเครื่องมือสื่อสารเชิงสร้างสรรค์ เช่น Public Asset Brief หรือข้อสรุปการติดตามการใช้ประโยชน์ทรัพย์สินของรัฐ ซึ่งอาจจัดเป็น Non-Audit Product: NAP ประเภทหนึ่ง
เอกสารประเภทนี้ไม่ใช่รายงานผลการตรวจสอบ
ไม่ใช่ข้อยุติทางการตรวจสอบ
และไม่ใช่เอกสารกล่าวโทษหน่วยงานใด
แต่เป็นเอกสารที่ช่วยสรุปให้เห็นอย่างตรงไปตรงมาว่า
ทรัพย์สินคืออะไร
ใช้งบประมาณเท่าใด
สภาพปัจจุบันเป็นอย่างไร
ใช้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์หรือไม่
มีความเสี่ยงหรือช่องว่างใดที่ควรติดตาม
และควรมีทางเลือกเชิงพัฒนาอย่างไร
นอกเหนือจากการตรวจสอบแบบ Performance Audit ตามปกติ บทบาทขององค์กรตรวจเงินแผ่นดินในอนาคตต่อการติดตามการใช้ประโยชน์ทรัพย์สินของรัฐ จึงควรทำหน้าที่สะท้อนข้อเท็จจริง ความเสี่ยง ช่องว่าง และทางเลือกเชิงพัฒนา
ทั้งหมดนี้เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีข้อมูลเพียงพอในการตัดสินใจ
และเพื่อให้ประชาชนมองเห็นว่า เงินแผ่นดินควรถูกติดตามจนเกิดประโยชน์จริง
ท้ายที่สุด การติดตามการใช้ประโยชน์ทรัพย์สินรัฐไม่ใช่การมองหา “อาคารร้าง”
แต่คือการมองหา
“คุณค่าที่รัฐควรส่งคืนให้ประชาชน”
เพราะเงินแผ่นดินเมื่อกลายเป็นทรัพย์สินแล้ว ยังไม่สิ้นสุดภารกิจ
จนกว่าทรัพย์สินนั้นจะถูกใช้จริง คุ้มค่า ปลอดภัย มีผู้รับผิดชอบ และทำให้ประชาชนรู้สึกได้ว่า
เงินของเขากลับมาเป็นประโยชน์ต่อชีวิตของเขาอีกครั้ง
บทความโดย
ดร.สุทธิ สุนทรานุรักษ์
14 พฤษภาคม 2569
🙏🙏ผู้เขียนขอขอบคุณ คุณสมโภชน์ โตรักษา และทีมงานคอลัมน์หมายเลข ๗ สำหรับความมุ่งมั่นตั้งใจในการร่วมสร้างสรรค์กลไกการติดตามการใช้ประโยชน์ทรัพย์สินรัฐในสังคมไทย
📘ผู้สนใจโปรดดู
- Auditor-General’s Office Singapore, Report of the Auditor-General for FY 2013/14 — กรณีข้อสังเกตเรื่องการใช้ที่ดิน อาคาร สิ่งอำนวยความสะดวก และอุปกรณ์บางส่วนต่ำกว่าศักยภาพ
- Parliament of Singapore, Fourth Report of the Public Accounts Committee, Twelfth Parliament — กรณีการพิจารณาประเด็น under-utilisation ของทรัพย์สินรัฐและการประสาน Singapore Land Authority
- Inquirer.net, P260M sea ports fail to draw business, travel — COA — กรณีท่าเรือในฟิลิปปินส์ที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์หรือใช้ประโยชน์ต่ำกว่าศักยภาพ
- Planning Malaysia Journal, Governance Issues in the Management of Government Quarters in Malaysia: Evidence from Auditor General’s Reports — กรณีศึกษาเรื่องการบำรุงรักษา ทะเบียนทรัพย์สิน และ governance ของบ้านพักราชการในมาเลเซีย
- INTOSAI, INTOSAI-P 12: The Value and Benefits of Supreme Audit Institutions – Making a Difference to the Lives of Citizens — หลักการว่าด้วยคุณค่าและประโยชน์ขององค์กรตรวจเงินแผ่นดินต่อประชาชน